De complete scannergeschiedenis. Van kristalscanner tot SDR ontvanger.

De complete scannergeschiedenis

Heb je je wel eens afgevraagd hoe de scanner eigenlijk is ontstaan? Ik vind het zelf altijd leuk om te weten waar onze hobby vandaan komt. En eerlijk gezegd, de geschiedenis van de scanner is een stuk interessanter dan je misschien zou denken. Van de eerste krakende politieradio’s in de jaren ’20 tot de geavanceerde SDR-scanners van nu – er is veel gebeurd. In dit artikel neem ik je mee door de complete geschiedenis, met speciale aandacht voor de Nederlandse ontwikkelingen.

De allereerste politieradio’s

Het begon allemaal in 1928 in Detroit. De politie daar nam een zender in gebruik met de roepnaam “KOP” – best een toepasselijke naam voor een politiestation, vind je niet? Wat ik zelf bijzonder vind is dat dit station door de overheid geclassificeerd werd als “entertainment station”. Ze moesten verplicht muziek uitzenden tussen de politieberichten door. Commissaris William P. Rutledge klaagde destijds: “Moeten we een vioolsolo spelen voordat we de politie erop uitstuurt om een crimineel te pakken?” Herkenbaar probleem van bureaucratie, ook toen al.

Vijf jaar later, in maart 1933, werd in Bayonne (New Jersey) het eerste tweeweg mobiele radiosysteem in een politiewagen geïnstalleerd. Dit was echt een doorbraak: voor het eerst konden agenten in hun auto ook terugpraten naar het bureau. Het systeem werkte op 31,1 MHz AM met een basisstation van 25 watt.

“Calling all cars” – de geboorte van een hobby

In de jaren ’30 gingen steeds meer Amerikaanse politiekorpsen lokale AM-radiostations gebruiken die hun programma af en toe onderbraken voor politieberichten. Je kent vast wel de uitdrukking “calling all cars” uit oude Amerikaanse films – dat komt hier vandaan. Het publiek raakte geïnteresseerd doordat iedereen kon meeluisteren met deze berichten op een gewone radio.

In de jaren ’50 en ’60 kwamen speciale FM “monitors” in de handel met een afstemschaal voor de 30-50 en 150-170 MHz band. Hiermee kon je “intunen” op de lokale politiefrequentie. Later kwamen daar kristalgestuurde ontvangers bij waarop je met een schakelaar het juiste kanaal kon instellen.

De opkomst van de scannermerken

Scooper 880 kristalscanner[/caption]

Regency – de pionier

In 1945 werd in Indianapolis het bedrijf opgericht dat later bekend zou worden als Regency Electronics. Het begon als I.D.E.A. (Industrial Development Engineering Associates), opgericht door voormalige RCA-medewerkers. Leuk detail: dit bedrijf introduceerde in 1954 samen met Texas Instruments de allereerste commerciële transistorradio ter wereld.

Electra en de geboorte van Bearcat

Het merk Bearcat kent iedereen in onze hobby. Maar wist je dat de naam is geïnspireerd door de Stutz Bearcat, een klassieke Amerikaanse auto? De oprichter van Electra Corporation, Al Lovell uit Cumberland (Indiana), was een verzamelaar van deze auto’s.

Eind jaren ’60 kwamen merken als Regency en Electra-Bearcat met de eerste echte “police-scanners”. De eerste Bearcat-scanners waren kristalgestuurde modellen. De Bearcat II kwam rond 1970 op de markt – een 8-kanaals scanner die destijds best geavanceerd was. Voor iedere frequentie had je een apart kristal nodig.

Bearcat 3

Nederland loopt achter – maar haalt in

In Nederland gingen de ontwikkelingen niet zo snel als in Amerika. Pas na de Tweede Wereldoorlog kreeg de Nederlandse politie overbodig geworden verbindingsapparatuur van het leger ter beschikking. Eind jaren ’40 verschenen de eerste “radio-surveillancewagens” in het straatbeeld. Enige jaren later werden de radioverbindingen professioneler aangepakt en gingen zowel de Gemeente- als Rijkspolitie gebruikmaken van de 80 MHz band.

Al snel werd door het publiek ontdekt dat je op een gewone FM-radio de politieberichten kon ontvangen door de afstemschaal helemaal naar links te draaien.

CUNA – de eerste Nederlandse scanner-importeur

In 1972 begon Ad Izaks uit Schiedam als eerste scanner-importeur in Nederland met het merk CUNA (Communicatie Unie Nederland Apparaten). Zijn scanners werden in Japan gefabriceerd. De eerste modellen waren de CUNA 100B, CUNA 8+8 en de CUNA 200B.

De hele perswereld, de PTT, BRT en NOS en vele anderen behoorden tot de klantenkring van CUNA. In die tijd werd door de politie gebruik gemaakt van spraakversluiering door middel van scramblers en CUNA fabriceerde daar ook inbouwdecoders voor.

Andere Nederlandse merken

Naast CUNA zijn er nog meer Nederlandse importeurs geweest die kristalscanners onder eigen naam hebben uitgebracht. Bekende merken waren Jomaco, Senfor, Puma en Scooper. Al deze merken zijn verdwenen na de introductie van de computerscanner.

Het kristaltijdperk

RAMA kristalscanner

De eerste generatie scanners was kristalgestuurd. Voor elke te beluisteren frequentie moest je een kristal aanschaffen. Op de printplaat van de scanner zat een soort “geheugenbank” waarin het kristalletje op de juiste geheugenplaats geprikt kon worden. Jomaco, CUNA en Klove brachten ieder kristallen op de markt met hun eigen code.

De bekendste frequentiegids was “Frequentietabellen voor Scanners” van Jan Völkers. De eerste druk verscheen in 1980. Na 18 edities nam Johan Beck het stokje over en in mei 2006 verscheen de allerlaatste 19e druk – voor het eerst zonder de politiefrequenties door de invoering van C2000.

De revolutie: programmeerbare scanners

De SBE Opti-Scan – een creatieve tussenoplossing

Het merk SBE bracht de “OptiScan” uit – een bijzonder apparaat waarbij 10 verschillende frequenties op een kaartje “geprogrammeerd” konden worden via plakkertjes en een binaire code. In de kaartlezer van de scanner zat een aantal lichtgevoelige celletjes die de codes verwerkten tot frequenties.

Het Pflasterer-patent

De echte doorbraak kwam in 1974 toen Peter W. Pflasterer van Tennelec Inc. een patent indiende voor de “Crystalless Scanning Radio Receiver”. Dit was de eerste scanner zonder kristallen, met een phase-locked-loop frequentiesynthesizer.

De eerste echte computerscanners

Bearcat 210XLT uit 1977

Eind jaren ’70 bracht Bearcat scanners op de markt waarbij de gewenste frequentie eenvoudig door middel van een toetsenbordje in het geheugen geprogrammeerd kon worden. In 1981 bracht Electra de BC100 uit – de allereerste programmeerbare handheld scanner.

Uniden neemt het stokje over

Op 28 mei 1984 nam het Japanse Uniden de Electra Corporation over. Vier jaar later, in 1988, volgde ook Regency (voor $12 miljoen). Sindsdien verschijnen de scanners onder de naam Uniden-Bearcat (UBC).

De Nederlandse scannergemeenschap

RAM Magazine

RAM Magazine

In 1980 verscheen het eerste nummer van BreakBreak, later RAM (Radio Amateur Magazine). Eind 2004 viel het doek, ironisch genoeg met het 25-jarig jubileumnummer.

Het bijna-scannerverbod van 1983

In 1983 probeerden enkele kamerleden een scannerverbod te bepleiten. Er waren toen al zo’n 600.000 scanners in omloop. Gelukkig is de motie niet aangenomen en hebben we nu nog steeds de vrijheid alles te ontvangen wat door de ether gaat.

Stichting ScanSearch en SC-MAC

In 1987 richtte een aantal hobbyisten de Stichting ScanSearch op met het blad Luisterpost. SC-MAC (militaire luchtvaart) kwam in 1991 met “Airlift”. Beide organisaties stopten door de opkomst van het internet.

De jaren ’90: steeds meer mogelijkheden

Het Japanse Yupiteru bracht in 1994 de klassieker MVT-7100 uit – volgens velen één van de beste portable scanners ooit gemaakt. RadioShack maakte met de PRO-2004 (1987) en PRO-2006 (1990) wat door velen wordt beschouwd als de beste scanners ooit qua gevoeligheid en selectiviteit.

Trunking – een nieuwe uitdaging

Door ruimtegebrek in de ether werd trunking ontwikkeld. In Nederland was het MPT1327-trunkingsysteem het meest gebruikt, met het landelijke Traxys-netwerk van KPN (gesloten in 2006).

De digitale revolutie

C2000 in Nederland

In de jaren ’90 werd besloten het digitale TETRA-protocol te gebruiken voor een nieuw netwerk voor hulpdiensten. In Nederland werd dit C2000. Hoewel in 2000 begonnen met testen, duurde het tot 2006 voordat alle hulpdiensten ermee werkten. In 2020 is het netwerk vervangen door een vernieuwde versie. C2000 is zwaar versleuteld met TEA2-encryptie.

P2000 – nog wel te ontvangen

Het P2000-netwerk is een pagingnetwerk voor brandweer en ambulance. Het signaal is te ontvangen op 169,650 MHz en is onversleuteld. Dit is momenteel de enige mogelijkheid voor hobbyisten om meldingen van hulpdiensten te volgen.

De nieuwste technologie

RTL-SDR: scannerluisteren voor iedereen

SDRPlay RSP2pro

Rond 2010-2012 ontdekten hobbyisten dat goedkope DVB-T USB-sticks met een RTL2832U-chip konden worden gebruikt als breedband SDR-ontvangers. Voor 10 tot 30 euro heb je nu een ontvanger die van ongeveer 25 MHz tot 1,7 GHz kan ontvangen.

Uniden SDS100 en SDS200

De SDS100 (2018) en SDS200 (2019) gebruiken echte SDR-technologie. Uniden noemt dit “True I/Q”. De prijzen liggen dan rond  de €800,- 

DMR, NXDN, TETRA en PoC

Analoge bedrijfsnetwerken worden vervangen door DMR of NXDN. De nieuwste ontwikkeling is PoC (Push-to-talk Over Cellular) via 4G/5G – niet te ontvangen met een scanner.

De Nederlandse wetgeving

De Telecommunicatiewet van 1998 regelt scannerluisteren. In Nederland geldt een “vrijheid van informatie”-doctrine: luisteren naar radiofrequenties is in principe toegestaan. Beperkingen gelden pas bij “bijzondere inspanning” zoals ontsleutelen.

Wat is er nog te beluisteren?

Ondanks alle digitalisering kan er nog veel beluisterd worden: de burgerluchtvaart (118-137 MHz), scheepvaart op de marifoonkanalen (156-162 MHz), radio-amateurs, en lokale communicatie bij winkels, bouwplaatsen en evenementen.

Even samenvattend

De scanner heeft een lange weg afgelegd sinds die eerste politieradio in Detroit in 1928. Van kristallen naar programmeerbaar, van analoog naar digitaal, en van dure specialistische apparatuur naar betaalbare SDR-dongles. De hobby blijft zich ontwikkelen.

Ik vind het zelf altijd fascinerend om te bedenken dat de eerste scannerluisteraars met grote kasten vol buizen zaten te luisteren naar AM-signalen, terwijl wij nu met een apparaatje ter grootte van een USB-stick duizenden frequenties kunnen aftasten. De techniek verandert, maar de nieuwsgierigheid van de hobbyist blijft hetzelfde.

Het luisteren naar radiocommunicatie blijft een interessante hobby – of is het toch een soort verslaving…?

Heb jij nog herinneringen aan oude scanners of interessante verhalen over de geschiedenis van de hobby? Laat het weten in de reacties!